Sylwetka Prof. Józefa Litwina

logo_fundacji

Józef Litwin (1904-1966)

prawnik, profesor Uniwersytetu Łódzkiego

j_litwin

          Postać profesora prawa Józefa Litwina, łodzianina z pochodzenia, niemal nie funkcjonuje w społecznej pamięci, choć jego dorobek naukowy jest duży. Józef Litwin był głównym twórcą i odegrał czołową rolę przy tworzeniu w Polsce jednolitego prawa o aktach stanu cywilnego. Tak ważna dziedzina prawa ukształtowana została na nowych zasadach po zakończeniu II wojny światowej w dużej mierze dzięki jego wysiłkom, zarówno przy przygotowywaniu aktów legislacyjnych, jak i ich komentowaniu. Był też badaczem o nader szerokich zainteresowaniach humanistycznych, a zebrane przez niego i przechowywane w Bibliotece Uniwersytetu Łódzkiego materiały dla historii kultury prawnej mają wielką wartość.

          Urodził się 16 listopada 1904 r. w Łodzi jako syn lekarzy stomatologów, Rafała Litwina i Justyny z domu Zonenberg, którzy pochodzili z asymilowanych rodzin żydowskich. Żonaty z Marią Stefanią Litwin. Świadectwo dojrzałości uzyskał w 1923 r. w Wyższej Szkole Realnej Zgromadzenia Kupców m. Łodzi (1923). W tym samym roku rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim. Po obronie dyplomu w 1927 r., w latach 1928-1934 r. odbył aplikację sądową oraz adwokacką w Łodzi, a następnie prowadził kancelarię adwokacką. Równocześnie w latach 1932-1939 pełnił funkcję starszego asystenta przy Katedrze Prawa Administracyjnego Oddziału Łódzkiego Wolnej Wszechnicy Polskiej, pierwszej w Łodzi szkole wyższej, która jednak nie podjęła kontynuacji swej działalności po zakończeniu II wojny światowej. Profesor Litwin był wówczas autorem licznych komentarzy i opracowań praktycznych. Solidne fundamenty, które ugruntowała Wolna Wszechnica Polska, przysłużyły się powstaniu w 1945 r. Uniwersytetu Łódzkiego.
Początek wojny w 1939 r. Józef Litwin spędził jako czynny uczestnik kampanii wrześniowej, walcząc w obronie stolicy w stopniu podporucznika rezerwy. Po kapitulacji Warszawy dostał się do niewoli i do końca wojny był więźniem w obozach jenieckich, najdłużej w Oflagu Wolldenberg, w którym nauczał jeńców wojennych. Po wojnie powrócił do Łodzi. W latach 1945- 1965 prowadził wraz z żoną kancelarię adwokacką. Bronił m.in. ppłk Stanisława Kasznicę, Komendanta NZS. W latach 1946-1950 był również radcą prawnym Wydziału Administracyjnego Zarządu Miejskiego w Łodzi. Pracował krótko w Departamencie Ustawodawczym Ministerstwa Sprawiedliwości w Łodzi, a następnie odbywał praktykę adwokacką, równocześnie sprawując funkcję radcy prawnego w kilku urzędach i instytucjach. Zniszczenie Warszawy spowodowało, że w 1945 r. czasowo centrum życia kulturalnego oraz siedziby wielu urzędów znalazły się w Łodzi. Tu funkcjonowała większość ważnych instytucji centralnych, w tym Sąd Najwyższy. Z tych też powodów Minister Administracji Publicznej zarządzeniem z dnia 4 grudnia 1947 r. wyznaczył, na podstawie art. 11 ust. 1 dekretu z dnia 22 października 1947 r. o ustalaniu treści sporządzonych za granicą aktów stanu cywilnego (metryk) obywateli polskich (Dz. U. P.P. Nr 65, poz. 302), Urząd Stanu Cywilnego Łódź-Śródmieście jako właściwy do wpisywania do ksiąg stanu cywilnego i przechowywania postanowień sądowych ustalających treść aktu. Była to oryginalna koncepcja Litwina, pozwalająca na praktyczne rozwiązanie problemu dokumentacyjnego przesiedleńców zza Buga.

          W 1947 r. Józef Litwin uzyskał stopień doktora na Wydziale Prawno-Ekonomicznym Uniwersytetu Poznańskiego u prof. Mariana Zimmermanna. W 1948 r. został zastępcą profesora i kierownikiem Katedry Prawa Administracyjnego Uniwersytetu Łódzkiego. Do 1948 r. obecne są jeszcze w jego opracowaniach kategorie charakterystyczne dla prawa administracyjnego zorientowanego na funkcjonowanie państwa liberalno-demokratycznego.

          W 1950 r. został mianowany profesorem nadzwyczajnym, a następnie w 1959 r. profesorem zwyczajnym. W latach 1949-1955 był prodziekanem i dziekanem Wydziału Prawa i Administracji, a następnie w latach 1955-1960 był prorektorem Uniwersytetu Łódzkiego. Jego praca nie ograniczała się jednak tylko do wykładów na uczelni. W latach 1947-1950 posiadał członkostwo Naczelnej Rady Adwokackiej, wchodził w skład Komisji Kodyfikacyjnej, należał także do Zarządu Głównego Zrzeszenia Prawników Polskich. Ponadto był członkiem Łódzkiego Towarzystwa Naukowego i Komitetu Nauk Prawnych PAN, a w latach 1960-1963 także Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego. Był również radnym Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi (1951-1957), w tym przewodniczącym Komisji Porządku Publicznego. Był również członkiem Prezydium Wojewódzkiego Komitetu Frontu Narodowego w Łodzi (1954-1956), członkiem Rady Naukowo-Ekonomicznej przy Wojewódzkiej Komisji Planowania Gospodarczego w Łodzi (1955-1956).

          Stworzył fundamentalne prace naukowe poświęcone m.in. problematyce prawa o aktach stanu cywilnego (Prawo o aktach stanu cywilnego z komentarzem, Łódź 1949). Ze zmianą klimatu po 1956 r. Józef Litwin uczestniczył w tworzeniu nowych rozwiązań prawnych. Był współtwórcą ustawy o szkołach wyższych z 1958 ?., kodeksu postępowania administracyjnego i niewniesionego pod obrady Sejmu projektu ustawy o sądownictwie administracyjnym oraz projektu ustawy o rozstrzyganiu sporów kompetencyjnych (sporów o właściwość). Był wybitnym znawcą prawa o aktach stanu cywilnego (komentował je jeszcze przed wojną) i twórcą powojennych reform w tej dziedzinie. Józef Litwin był także prekursorem badań nad prawną ochroną środowiska. W jego dorobku, oprócz prac oscylujących w kręgu różnych dziedzin prawa, znaleźć można publikacje z dziedziny numizmatyki, historii sądownictwa i czasopiśmiennictwa prawniczego. Profesor reprezentował Polskę na wielu zjazdach międzynarodowych jako specjalista w swojej dziedzinie.
Józef Litwin zmarł nagle 11 października 1966 r. w Łodzi. W archiwum Urzędu Stanu Cywilnego Łódź-Centrum oprócz aktu zgonu można odnaleźć dokument zawarcia związku małżeńskiego z 1935 r. z Marią Stefanią Mowszowicz, także prawnikiem z zawodu. Małżonkowie nie mieli potomstwa, a po Holocauście nie pozostał także nikt z członków ich rodziny.

          Z uwagi na wkład, jaki Józef Litwin włożył w unormowanie polskich przepisów o aktach prawa cywilnego, warto przyjrzeć się pokrótce historii tego ustawodawstwa, by lepiej zrozumieć, jak wielki wpływ na jego obecny kształt miała działalność i praca tego uczonego.
Na terenach Rzeczypospolitej końca XIX wieku istniały różne sposoby rejestracji stanu cywilnego, zróżnicowane w zależności od terytorium i panującego tam wyznania.
W województwach centralnych obowiązywały przepisy Kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego z 1825 r. i Prawa o małżeństwie z 1836 r. Akt stanu cywilnego składał się z dwóch części: jednej, objętej przepisami kościelnymi, tzw. metryki i drugiej, normowanej przez przepisy prawa cywilnego. Był sporządzany w zależności od wyznania osoby przez duchownego (księdza, pastora, rabina itp.) lub przez świeckich urzędników stanu cywilnego (prezydenta, burmistrza, policmajstra czy wójta). Wcześniej obowiązujące normy prawne w latach 1864-1915 nakładały obowiązek sporządzania aktów wyłącznie w języku rosyjskim, niekiedy podając zapis w języku polskim przy imionach i nazwiskach. Podobnie przedstawiała się sytuacja w województwach południowych i na Śląsku Cieszyńskim, gdzie obowiązywały regulacje zawarte w rozporządzeniach z końca XVIII, XIX i początku XX stulecia oraz Kodeks cywilny austriacki z 1811 r. (ABGB). Rejestracja miała tutaj charakter mieszany: wyznaniowy i świecki. Proboszczowie parafii prowadzili rejestrację osób o wyznaniu chrześcijańskim, a dla wyznań niechrześcijańskich ? urzędy metrykalne (np. rabini dla wyznania mojżeszowego). W przypadku osób, które nie identyfikowały się w świetle prawa z żadnym wyznaniem, władze administracyjne prowadziły rejestrację świecką. Językiem urzędowym obowiązującym na tych terenach był język polski na równi z językiem niemieckim, a na terenach najbardziej wysuniętych na wschód kraju także język ukraiński. Jedynie proboszczowie wyznań katolickich obowiązani byli prowadzić księgi stanu cywilnego w języku łacińskim. Dla odmiany w części wschodniej byłego województwa białostockiego i na terenach zabużańskich obowiązywały tomy: IX, X cz. I i XI Zwodu Praw. Rejestracja stanu cywilnego na tych terenach miała charakter wyłącznie wyznaniowy i prowadzona była przez osoby duchowne wszystkich wyznań.
W województwach zachodnich, na Górnym Śląsku i Ziemiach Odzyskanych funkcjonowała natomiast ustawa z dnia 6 lutego 1875 r. oraz Kodeks cywilny niemiecki z 1896 r. (BGB). Na tym obszarze obowiązywała wyłącznie świecka rejestracja, prowadzona przez urzędy stanu cywilnego dla wszystkich mieszkańców, niezależnie od wyznania.
Przedstawione w zarysie zróżnicowanie zasad rejestracji stanu cywilnego pod koniec XIX i na początku XX wieku wiązało się z ogromnym rozproszeniem unormowań prawnych (ponad 100 aktów a wśród nich okólniki, wytyczne nigdzie niepublikowane), których zrozumienie i całościowe ogarnięcie uważane było za ?typową domenę wiedzy tajemnej?. Najistotniejszą wadą unormowań prawnych był brak powszechności rejestracji uwarunkowanej przynależnością wyznaniową. Prowadziło to do faktycznego wyjęcia spod prawa osób, które nie były odnotowane w urzędniczych aktach. Niezarejestrowanie faktu urodzenia takiej osoby powodowało, że nie istniała ona w obliczu prawa.

          W konsekwencji do 1946 r. w Polsce współistniało kilka prawnych systemów przejętych w 1918 r. jako pozostałość porozbiorowa. Spadek objęty po dawnych, zróżnicowanych systemach rejestracji był bardzo kłopotliwy. Uprawnienia do rejestracji stanu cywilnego posiadali zarówno urzędnicy świeccy, jak i duchowni różnych wyznań, co powodowało, że w niektórych rejonach kraju obowiązywała rejestracja świecka, w innych zaś wyznaniowa lub mieszana.
Pierwszym polskim aktem prawnym normującym tę problematykę był dekret z 25 września 1945 r. ? Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. R.P. Nr 48, poz. 272), oparty na przepisach prawa francuskiego ? ustawie z dnia 20 września 1792 r., wzorujący się na najbardziej nowoczesnych kanonach prawa. Wydany w tym samym dniu dekret ? ?Przepisy wprowadzające prawo o aktach stanu cywilnego? (Dz. U. R.P. Nr 48, poz.273) uchylił moc obowiązującą wcześniejszych, rozproszonych i bardzo licznych, wydanych w różnym czasie i przez rozmaite organy unormowań prawnych. O tej nowej regulacji prawnej tak pisał jej współautor i członek Komisji Kodyfikacyjnej ? Profesor Józef Litwin:

          Polski system rejestracji stanu cywilnego jest bardziej nowoczesny od systemów niektórych państw europejskich o dawnej tradycji świeckiej rejestracji, daje bowiem uproszczenie formalności do minimum, szereg gwarancji prawnych, przewiduje odtworzenie ksiąg i aktów zniszczonych wskutek wojny, [?] wyposaża urzędnika stanu cywilnego w pewien zakres jurysdykcji itd.[?]. Ustawodawca nie zasklepił się w bezdusznych, antyhumanitarnych formułkach, a przeciwnie dał wyraz swej trosce o najwyższe dobro: o człowieka. Wyrazem tej troski są w szczególności przepisy art. 38 i 41 (ograniczenie jawności ksiąg), 39 ust. 5 (nakaz redagowania odpisów skróconych w postaci ostatecznej), 51 (zakaz umieszczania w aktach pewnych wiadomości, przynoszących ujmę zainteresowanym), 63 (konstruowanie aktu urodzenia dziecka nieznanych rodziców w ten sposób, że odpis skrócony daje złudzenie aktu urodzenia dziecka osób, które objęły pieczę nad nim), 66 (zakaz nadawania imion, które mogłyby przynieść ujmę dziecku), 69 (ułatwienie dokonywania uznania dzieci pozamałżeńskich) i in.
Nowa regulacja prawna odnosiła się także do kwestii płci urzędnika prowadzącego rejestrację stanu cywilnego. Istniejące od wieków zjawisko predystynacji osób stanu męskiego do piastowania urzędu czy to kościelnego czy świeckiego urzędnika w toku obowiązującej ustawy przyjęło brzmienie: Nie ma ustawowych przeszkód do udzielania ślubu przez urzędnika stanu cywilnego płci żeńskiej ? w tym względzie działają jedynie tradycjonalistyczne opory.
W przedmowie do Prawa o aktach stanu cywilnego z komentarzem z 1949 r. Profesor Józef Litwin podkreślał:
Szereg zagadnień z dziedziny rejestracji stanu cywilnego wymaga unormowania już nie przez ustawodawstwo wewnętrzne, lecz w drodze umowy międzynarodowej wielostronnej.
Na Kongresie Międzynarodowego Zrzeszenia Urzędników Stanu Cywilnego w Paryżu w 1929 r. wytknięto następujące cele:

  1. ujednolicenie treści wypisów aktów w różnych państwach, przynajmniej co do ich istotnej treści,
  2. uproszczenie legalizacji wypisów względnie skasowanie obowiązku legalizacji,
  3. ujednolicenie treści świadectw zdolności do zawarcia małżeństwa,
  4. wprowadzenie wzajemnej wymiany wypisów aktów stanu cywilnego między państwem sporządzenia aktu a państwem przynależności osoby, której akt dotyczy,
  5. ułatwienie przeprowadzenia dowodu obywatelstwa, w miarę możności przez umieszczenie odnośnej rubryki w aktach stanu cywilnego,
  6. uregulowanie obrotu prawnego w zakresie pomocy prawnej między urzędnikami stanu cywilnego różnych państw.

          We wrześniu 1998 r. Polska stała się członkiem Międzynarodowej Komisji Stanu Cywilnego, której celem jest m.in. opracowywanie konwencji zmierzających do harmonizacji przepisów w zakresie stanu cywilnego. Sekcja Polska MKSC doprowadziła do ratyfikacji Konwencji Nr 3 dotyczącej międzynarodowej wymiany informacji z zakresu stanu cywilnego, Konwencji Nr 16 dotyczącej wydawania wielojęzycznych odpisów skróconych aktów stanu cywilnego oraz konwencji Nr 17 w sprawie zwolnienia od legalizacji niektórych aktów i dokumentów. Polska nie ratyfikowała m. in. Konwencji Nr 20 odnośnie wydawania zaświadczeń o zdolności prawnej do zawarcia małżeństwa. Wszystkie przytoczone tu przyjęte konwencje międzynarodowe oraz zakresy ich stosowania pokazują, jak z zadaniami ? o których pisał Profesor w swoim komentarzu do pierwszego polskiego aktu prawnego normującego problematykę rejestracji stanu cywilnego, które postawiło sobie w 1929 r. Międzynarodowe Zrzeszenie Urzędników Stanu Cywilnego ? poradziła sobie Międzynarodowa Komisja Stanu Cywilnego. Dzisiaj urzędnicy stanu cywilnego posiadają również swoją organizację ? Europejskie Stowarzyszenie Urzędniczek i Urzędników Stanu Cywilnego (EVS), powstałe w maju 2000 r. z inicjatywy krajowych stowarzyszeń urzędników Austrii, Holandii, Niemiec, Polski i Włoch. Powołanie takiej instytucji ma na celu międzynarodową współpracę między państwami, w ramach której mogą wymieniać sie informacjami, zapoznawać z systemami prawnymi innych krajów, wyjaśniać problemy powstające na styku różnych ustawodawstw i proponować nowe rozwiązania.
W 2016 r. przypadła 70. rocznica wprowadzenia powszechnej, jednolitej w całym kraju, świeckiej rejestracji stanu cywilnego. Jednak biorąc pod uwagę 100-letni okres przechowywania ksiąg w urzędach stanu cywilnego, trudności z interpretacją i właściwym odczytaniem aktów stanu cywilnego tworzonych w różnym czasie i systemach prawnych istnieją do dnia dzisiejszego.

listwin

Literatura:
Litwin Józef, Wspomnienie pośmiertne, Prawo i Życie 1966, nr 22.
Z. Albrecht: Prof. dr Józef Litwin, [Biogr.], Palestra 1966, nr 11, s. 69-70.
I. Grajewska: Józef Litwin, [Nekr.], Państwo i Prawo 1966, z.12, s. 920-921.
Kodrębski: Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego w latach 1945-1995. Szkic do historii, w: Prawo Polskie w II połowie XX wieku. Rola Wydziału Prawa Uniwersytetu Łódzkiego w polskiej transformacji. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 1997, s. 17-18.
F. Longchamps: Józef Litwin (1904-1961), Państwo i Prawo 1966, z.12, s. 918-919, fot.
A. Papis: Twórca nowoczesnej rejestracji stanu cywilnego: Józef Litwin (1904-1966), Kronika Miasta Łodzi 2007, z. 2, s.156-162.
E. Smoktunowicz: Józef Litwin (1904-1966),[Nekr.], Zesz. Nauk. Uniw. Łódz. 1967, z. 52, s. 155-164.
J. Strzałkowski: Józef Litwin (Wspomnienie pośmiertne), Wiadomości Numizmatyczne 1967, z.1, s. 63-64.M. Stahl: Wkład łódzkiej myśli prawniczej w rozwój nauki administracji, prawa administracyjnego i postępowania administracyjnego, w: Prawo Polskie w II połowie XX wieku, s. 64-65.
M. Zimmermann: Prof. dr Józef Litwin 1904-1966, [Nekr.], Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 1967, z. 3, s. 338-339.